دونیایا شفق لر کیمی تانریم سپه لنمیش*
(حروفیلیک وعمادالدین نسیمی اوزرینه)
رامین جباری

سید عمادالدین نسیمی1369- اونجو میلادی ایلده شیرواندا دوغولموشدور. شاعیرین اثرلری نین تحلیلی، نسیمی نین شاماخیدا او دؤورون ان یاخشی علم مرکزلری نین ایسته یینه جاواب وئره جک بیر درجه ده تحصیل آلماسینی گؤستریر. او، کلاسیک شرق و قدیم یونان فلسفه سینی، ائله جه ده ادبیاتینی دریندن منیمسه میش، ایسلام و مسیحیت دینلری نین اساسلارینی چوخ یاخشی بیلیرمیش. سونرالار نسیمی، حروفی لیگین قوروجوسو، فضل الله نعیمی نین تاثیری آلتیندا حروفی لیگه اوز گتیرمیش و حیاتی بویو حروفی لیگی آذربایجان، عراق، ترکیه و سوریه ده تبلیغ ائتمیش و سوندا 1417- جی ایلده حلب شهرینده آسیلاراق دریسی سویولموشدور.
نسیمی، آنا دیلیندن باشقا عرب و فارس دیللرینده ده شعرلر یازمیش و یازدیغی شعرلرینین چوخوندا حروفیلیک دونیا گؤروشو ایله چیخیش ائتمیشدیر. بونون اوچون ده، نسیمی نین شعرلرینی آنلاماق اوچون اونون دونیا گؤروشو حاقدا دا بیلگیلی اولماق لازیمدیر. بوردا خیلاصه اولاراق حروفیلیک حاقدا بیلگی وئرمک ایسته ییرم.

حروفیلیک اولاراق بیلینن اینانج آخیمینی ایکی اساس خصوصیت اساسیندا دیرلندیرمک لازیمدیر: باطینی لیک(esoterism) و حرفلر. حرفلردن دینی آنلام چیخاران هر اینانج آخیمی حروفیلیک ایله ارتباطلی اولمادیغی کیمی، باطینی خصوصیتلی ایناجلارین هامیسی دا حرفلرله ارتباطدا اولمازلار.

حرفلردن و رقملردن آنلام چیخارماق قدیم دؤورلرده، چوخلو کولتورلرده(فرهنگ)وارییمیش . بیر سیرالاری نین دوشونجه سینه گؤره، یازی نین تاریخی ایله باشلامیشدیر. میلاددان 500 ایل اونجه فیثاغورث ده بو ایشی گؤرموشدور. بوندان باشقا بیر سیرالاری دا "تورات" کیتابی نین تحلیلی اوچون حرفلردن یارارلانیردیلار. ایسلامدا "مقدس متن لری" حرف سویه سینده یوروملایان(تاویل ائدن) ایلک نمونه، 10- اونجو یوزایل لیکده "منصور حلاج"دا گؤرونور. "منصور"، "قوران"ین سؤزجوک آنلاملارینا باخاراق یوروم گتیرن " قرمطی"لرین بیر تبلیغاتچی سی ایدی. او اثرلرینده حرفلر و رقملرین "گیزلی آنلاملارینا" توخونان ایلک ایسلام حرفچی سیدیر. منصور حلاج، کائنات و تانرینی اینساندا گؤرنمه سی اوچون ایلک دفعه "انالحق" سؤزونو دئمیش و بو سؤزه گؤره ده 922- اینجی میلادی ایلده اعدام ائدیلمیشدیر. نسیمی نین شعرلرینده منصورون آدی ایله چوخ قارشیلا شماق، ائله جه ده نسیمی نین "حق منم، حق منده دیر، حق سؤیله رم" سؤزو، بو دونیا گؤروشونون ایفاده سیدیر.

حروفی لیگه گؤره، دونیا سسدن یارانیب، کائنات سسین اورتایا چیخماسی ایله وار اولموشدور. سس، جانلی لاردا بالفعل، جانسیزلاردا بالقوه اولاراق واردیر. تانری نین ایلک معین اولماسی "سؤز"(کلام) ایله اولموشدور. سؤز ایلک سببدیر و تانری نین مجرد بیر "ایچ دانیشماسی"(کلام نفس) علامت ینده دیر. کسین بیر گئرچک اولاراق گؤرونن بو مجرد سؤز، بیر سیرا عنصرلره آیریلیر و بو عنصرلر بیچیمینده خاریجی بیر خاصیت قازانیر. اصلینده سؤزون آیریشدیغی بو عنصرلر حرفلردیر. عرب الیفباسی نین یعنی "قوران"ین 28 و بو عرب الیفباسینا، فارس دیلینده 4 حرف آرتیریلاراق 32 حرفدیر. حروفیلر کائناتین سونسوزلوغونا و ابدی حرکتینه، بو حرکتدن طبیعی حادیثه لرین یارانماسینا اینانیرلار. بونون اوچون ده نسیمی نین شعرلرینده رقم و حرفلرله ده قارشیلاشیریق.

حروفیلرین دوشونجه سینه گؤره، تانری، اؤزونو اینسانین اوزونده "سؤز" بیچیمینده گؤرونور ائتمیشدیر. سؤزون عنصرلری نین عددی بیر دیری واردیر. اینسان اوزونده کی بورون "الف"، بورونون ایکی یانی "ل" ، گؤزلر ده "ه" حرفلرینی وئریر. بئله جه اینسانین اوزونده قرینه حالیندا یازیلمیش ایکی"الله" سؤزجویو اورتایا چیخار. اینسان اوزونده حرفلرین اولماسی اینامی حروفیلرین تاثیری آلتیندا علویلره ده (قیزیلباش علویلره بیر سیرالاری گوران، علی اللهی دا دئییرلر. اما داها دوغرو ایفاده، قیزیلباش علویلر سؤزودور) کئچمشدیر. علویلرده اینسان اوزونده قرینه حالیندا گؤرونن علی سؤزجویونون اولدوغونا اینانیرلار.علویلرین بیغ قویماق سببی ده، اینسان اوزونده گؤرونور اولان علی سؤزجویونون تام دوزلمه سی اوچوندور. بیغ اولمادیغی حالدا علی سؤزجویونون حرفلریندن اسکیک اولدوغو دوشونجه سینده دیرلر.

اینسانین اوزونده آیریجا چئشیدلی جیزگیلر(خطلر) واردیر: ایکی قاش، دؤرد کیپریک و ساچدان یارانان یئددی جیزگی یه "آنا جیزگیلر" (خطوط امیه) دئییلیر. بو یئددی جیزگی نین دؤرد عنصر (اود، سو، هاوا و تورپاق) ایله چارپیمی(ضربی) عرب الیفباسی نین 28 حرفینی وئریر. آیریجا ائرکک لرده یئتکین لیکده اورتایا چیخان داها دا یئددی جیزگی واردیر. بونلار ساغ و سول یانلار آیری- آیری ساییلماقلا ایکی ساققال، ایکی بیغ، ایکی بورون توکو و بیر چنه آلتی توکو اولاراق یئددی جیزگی اولار و "بابا خطلر" (خطوط ابیه) آدینی آلیر. بئله جه یئتکین بیر ائرکه یین اوزونده جیزگی لرین سایی سی 14 اولور. بو جیزگی لرین اوزلری و اولدوغو یئرلر(حال و محال) اولاراق حئسابلانارسا یئنه 28 حرفی وئرر. فضل الله نعیمی بو سایی نی 32- یه چیخارمیش و فارس دیلینده کی حرف سایی سینا چاتدیرمیشدیر. بو مؤوضودا حروفیلر بئله بیر آچیقلاما وئریردیلر: «تانری اؤزونو مختلیف مرحله لرده پیغمبرلر واسیطه سی ایله آچیقلامیشدیر. کائناتین اساس عنصرلری اولان حرفلر، هر بیر یعنی پیغمبره اونجه کی پیغمبردن داها چوخ سایی دا حرفلر وئریلمیشدیر. حضرت آدمه 9، حضرت ابراهیمه 14، حضرت موسی یا 22، حضرت عیسی یا 24، حضرت محمده 28 حرف وئریلمیشدیر. بو وئریلن حرفلرین سایی فضل الله نعیمی ده 32 حرفدی. حروفیلر بو حرفلرین سایینی اونلارین کیتابی هانسی دیلده یازیلمیشسا او دیلین حرفلرینین سایی ایله اؤلچورموشلر. مثل اوچون "قوران" مقدس کیتابی نین دیلی اولان عربجه ده 28 حرف اولدوغو اوچون، حضرت محمده وئریلن حرفلرین سایینی دا 28 قبول ائدیرلر. حروفیلر همده " قوران"ین 29 سوره سینده اولان "حروف مقطعه" حاقدادا باخیشلاری وادیر. اونلارین فیکرینه گؤره "قوران"ین سیرری بو 29 سوره نین باشلانیشیندا اولان 11 حرفده گیزلیدیر.

طبیعی کی، بورادا حروفیلیک اینانجینی تام اولاراق آچیقلاماق مومکون دئییلدیر. آما منجه آزاجیق اولسا بئله، آذربایجان کلاسیک ادبیاتی نین گؤرکملی شاعیرلریندن اولان نسیمی نین بیر سیرا شعرلرینین فلسفی یؤنونو آنلاماق یولوندا یاردیمجی اولا بیلر. سون اولاراق بونو سؤیله مه لییم کی، نسیمی ساده بیر حروفی تبلیغ چیسی دئییل، اونون ادبیاتیمیزین زنگین لشمه سینده اولان رولو اونودولمازدیر. بو یازی ایسه، یالنیز اونون حیاتی و بیر سیرا شعرلری نین فلسفی یؤنونه بیر گیریش ایدی.

.

منده سیغار ایکی جهان، من بو جهانه سیغمازام،
گؤوهری لامکان منم، کؤن و مکانه سیغمازام
عرشله فرش و کاف و نون، منده بولوندو جمله چون،
کس سؤزونووو ابصم اول، شرح و بيانه سيغمازام
کؤن و مکاندير آيتيم، ذاتي دورور بدايتيم،
سن بو نيشانلا بيل مني، بيل کي، نيشانه سيغمازام
کيمسه گمان و ظن ايله اولمادي حق ايله بيليش،
حقي بيلن بيلير کي، من ظن و گمانه سيغمازام
صورته باخ و معنی ني صورت ايچينده تاني کيم،
جسم ايله جان منم ولي، جسم ايله جانه سيغمازام
هم صدفم، هم اينجييم، حشرو صراط اسينجييم،
بونجا قوماش و رخت ايله من بو دکانه سيغمازام
گنجي-نهان منم من اوش، عئيني-عيان منم، من اوش،
گؤوهري-کان منم من اوش، بحرو و کانه سيغمازام
گرچي محيطي-اعظمم، آديم آدمدير، آدمم،
دار ايله کون فکان منم، من بو مکانه سيغمازام
جان ايله هم جهان منم، دهر ايله هم زامان منم،
گؤر بو لطيفئيي کي من، دهرو زمانه سيغمازام
انجم ايله فلک منم، وحي ايله هم ملک منم،
چک ديليني و ابصم اول من بو ليسانه سيغمازام
ذره منم، گونش منم، چار ايله پنج و شش منم،
صورتي گؤر بيان ايله، چونکي بيانه سيغمازام
ذات ايله هم صفاتيله ، قدريله هم براتيله،
گل شكرم هم نباتيله ، بسته دهانه سيغمازام
شهد منم ، شكر منم ، شمس منم ، قمر منم
روح روان باغيشلارام روح و روانه سيغمازام
ناره يانان شجر منم ، چرخه چيخان حجر منم،
گؤر بو اودون زبانه سين ، من بو زبانه سيغمازام
گر چی بو گون نسيمي يم ، هاشمي يم ، قريشي يم
مندن اولودور آيتيم ، آيته شانه سيغمازام.

.
***** *****
.

ائی خسته کؤنول، دردینه درمان طلب ائیله،
گر جان دیلر اینسان، یئری، جانان طلب ائیله!
ائی بولبولو قودسی نه گرفتار قفس سن؟
سیندیر قفسین تازه گولوستان طلب ائیله!
.

..................

.

*یازی نین آدی بختیار وهابزاده- نین شئعریندن گؤتورولموشدور.