.

بو مقاله 1385-جي ايل 28 آذرده شريف تکنيک اونيورسيته‌سينين شعر و ادب انجومني‌ تشبّوثويله دوزنله نن چيلله گئجه ‌سي مراسيمینده سونولموشدور.

.
عزيز دوستلار!!
تقديم ائده‌جه گيم بو مقاله ده آذربايجان فولکلوروندا قيش مراسيملري، اؤزلليکله ده چيلله مراسيميندن سؤز آچاجاغام:
بيلديگينيز کيمي اسکي چاغلاردا ياشايان اينسانلارين دونيا گؤروشو، اساطير (ميتولوژي)، آنيميسم، توتميسم و... اساسلاريندا قورولموشدور، اونلار بوتون يارانيش و طبيعتين اؤنملي حاديثه‌ لري اوچون ميتولوژيک مودل ياراداراق، اونلاري اؤز چيخارلارينجا هم تبيين ائتميش هم ده اونلارلا يولا گلميش، اؤزلري اويدوردوقلاري اؤز افسانه‌لره ايناناراق، طبيعتده اوز وئرن چتينليکلره قاتلانيب، ياشاماغي باجارميشلار.

ايستر اسکي تورکلرين شامانليق اينانجلاريندا، ايسترسه ‌ده زرتشت دينينده، اود و اوجاق موقدّس و قوتسالدير. [1] آذربايجان خالقي‌نين اينانجلار سيستمي ترکيب ينده ايسلاميتدن اؤنجه ‌کي هر ايکي دين (شامانليق و زرتشتي‌ ليک) اساس رول اويناميش و بوگونه قدر ده عرف، عادت و مراسيملريميزده اؤزونو ساخلاميشدير. بونلارين هر ايکيسينده ده ايشيق و ايستي و گوندوز خئير، قارانليق و سويوق و قيش و گئجه ايسه شر ساييلير (پاشا افنديئف صص 133-136):
آتالاريميز "قورخ گئجه شريندن" دئميشلر.
ايلين ان اوزون گئجه‌سي يلدا گئجه ‌سيدير، هم ده قيشين ايلک گئجه‌سي، هم قارانليق، هم سويوق، هم‌ده اوزون بير گئجه، عجبا بو مجمع ‌الاشرارين کناريندان راحات‌مي کئچمک اولار؟
قاباق قيشدير. کيم نه بيلير نه قدر مال-داوار پيه ‌لرده قيريلاجاقميش، نئچه سود امر کؤرپه ‌لر بله گينده دوناجاقيش، کيم بيلير بو ايل قيشي نه تهر باشدان سوواجاقميشلار. قيشين قره ‌قئييدي هرکسين جانين آلديغيندا، طبيعيدير کي بير شادليق مراسيمي توتماقلا، بو گئجه ‌نين شريني بير تهر باشدان آشيريب و قارا قيشين قارشيسنا گوجلو روحيه ‌ايله چيخماق لازيمدير. چيلله گئجه‌ سي مراسيمي ده ائله بو اوزدن يارانميشدير.

.
***

.
ائل تقويمينده اساس قيش يئتميش گوندن عيبارتدير:
40 گون بؤيوک چيلله دير دي ‌آيي ‌نين اوليندن بهمنين اونونا کيمي
20 گون کيچيک چيلله او دا بهمنين اون بيريندن سونونا کيمي
10 گون ده قاري ‌ننه چيلله ‌سي او دا ايسفندين بيريندن اونونا کيمي
آذربايجان نيسبتا سويوق اؤلکه‌ دير. قارلارا وئريلن آدلاردان دا همين مسئله آيدين اولور. تاتلارين برف -ي و عربلرين بفر-ي قارشيسندا بيز ده گؤرون نئچه آد وار:
قار، قيروو، سولوقار، آلاچلپوو، قوش‌ باشي، بئچه ‌باشي، کئچي قيران، دانا قيران، ائششک قيران و ....
ايسفند آيي‌نين قارلارينا دا قار يئين دئيرلر، چونکو بو آيداکي قارلار بير-ايکي گوندن چوخ دوام گتيرمز ، ارير، گئدر و اريديکجه ده اؤزوندن قاباق ياغان قارلاري اريدر. قاريئين قارلارين دا هره‌ سينين بير آدي وار:
موشتولوقچو قار، بيلديرچين قاري، قارقا قاري، سرچه قاري، چرشنبه قاري. (انجوي شيرازي ص 42)
محض بو قدر قارلي قيشلار گؤرن آذربايجانيميزدا طبيعيدير کي بير چوخ قيش مراسيملري ده اولسون، داها دوغروسو قيش کولتورو باشليغي آلتيندا دانيشاجاغيميز چوخلو سؤزلر وار. واقتين دارليغيندان سؤزلريمي قيسالداراق بير نئچه اؤرنک وئرمکله کيفايت ‌له نيرم.

.
***

.
شيفاهي خالق ادبياتيميزدان ميثال ووروم:

تاپماجا:
اوچو بيزه ياغيدي
اوچو جنت باغيدي
اوچو ييغار گتيري
اوچو وورار داغيدي
(جواب: قيش، ياز، ياي و پاييز آيلاري)
بو تاپماجادا قيش فصلي بيزه ياغي و دوشمن کيمي و ياز جنت باغي کيمي گؤستريلميشدي.

آتا سؤزو
· قيش گلدي، قيليش گلدي (قيش سازاغي‌نين قيلينج کيمي کسديگينه ايشارتدير)
· قيش گلر، گئدر اوزو قاراليق کؤموره قالار
· قيشين گؤزو کور اولار (بؤيوک- کيچيک، جاوان – قوجا تانيماز يئري دوشنده هاميني آياقدان سالار)
· قيشدان سوروشدولار هاردا قيشلادين دئدي اوشاقلارين جانيندا
گؤروندوگو کيمي بوتون بو آتا سؤزلرينده قيش شر بير گوج و اينسانلارين دوشمني کيمي گؤستريلميشدير.

.
***

.
بعضي قيش عادتلري:
قيشا گيرمزدن اول قيش تداروکي گؤرمک لازيمدير، بير چوخ يئرلرده بوتون پاييز آيلاري‌ قادينلارين اساس فعاليتلري قيش زوماريينا صرف اولار، قوورما، تورشو، لاواشا، دن-دؤش، يئرآلما-سوغان، قوروگؤي، روب و ...بو کيمي يئمکلري حاضيرلاييب، قيش زوماري ائدرلر.[2] بونلارين ايچينده بير ده چيلله قارپيزي اولماليدير.

بؤيوک چيلله باشلانان گئجه يعني يلدا گئجه‌ سي هامي بير-بيرينين ائوينه توپلانار، بير چوخلو قورو يئميشلر، قوورغا، قووت، بعضا ده نار و بو کيمي ياش مئيوه‌لردن، قوناقلار اوچون گتيررلر، ان سوندا دا چيلله‌ قارپيزيني ديليم-ديليم کسيب هامييا پايلارلار. چيلله قارپيزيني هامي يئمه‌ليدير، بيريسي ائوده اولماسا دا پاييني ساخلارلار، و بئله اينانارلار کي چيلله قارپيزيني يئسه‌لر اونلارا سويوق دگمييه‌جک، اردبيلده چيلله گئجه ‌سي يئييب، ايچديکدن سونرا جماعت چؤله چيخار و شاختايا اوز توتوب، دئيرلر:
"بؤيوک چيلله! سن آللاه برک توتما!"
.

چيلله گئجه‌سي فال- ا دا باخارلار، کندلرده و ائلات ايچينده ان يايغين فال باياتي فاليدير:
بير قيز اوشاغيني بولاق باشيندان سو گتيرمگه گؤندررلر، او يول بويو کيمسه ايله دانيشماماليدير، چاغيرسالار بئله جواب وئرمه‌مه‌ليدير، قيز گتيرديگي سو کؤزه ‌سيني ائوده آغ‌ بيرچک بير خانيما تاپشيرار، او دا سويو تؤکر بير قابا اوستونه ده تميز بير پارچا چکر. سونرا قيز گلينلر و فالينا باخماق ايسته‌ين خانيملار قابين دؤورنه توپلانار، هره ‌سي اؤزوندن بير نيشان سو قابي‌نين ايچينه آتار. مثلا مينجيق، اوزوک، سانجاق و ساييره، قيزلاردان بيري اليني سالار قابين تکينه و سويو دولانديرا-دولانديرا، مجليسده کيلر ده هره‌ سي ايسته‌ديکلري باياتي‌نين ايلک ميصراعين اوخويارلار،
مثلا بيري دئير:
- الينده بايدا گلين
او بيري ايسه:
- قاپيدان بيري گلدي
و.......
کيمين قابا آتديغي نيشان قيزين الينه گلسه، اوخونان سون باياتيني کاميللشديررلر و او باياتي همين شخصين وصف-حاليدير دئيرلر. مثلا:
- الينده بايدا گلين
دوروبدو چايدا گلين
تانري مورادين وئرسين
آچيلان آيدا گلين
(بونون معناسي بودور کي گلن آيين ايچينده مورادينا چاتاجاقدير.)
- قاپيدان بيري گلدي
گؤزومون نورو گلدي
بو آرخي کيم آريتدي
سو بئله دورو گلدي
(دئمک يولدا موسافيرين وارسا ساغ سالامات گليب، يئتيشه‌جک، يا دا گلن گونلرين خئييرلي و ايشيقلي اولاجاق) ( يکاني زارع صص64-66)

.
***

.
باشقا دا بير نؤوع تفاّل وار ، بئله کي کند ائولرينده بير-بيرينين دامينا چيخيب، قولاق ياتيردارلار کي ائو اهلي ندن دانيشير. سؤزلري هر بير مؤوضوعدا اولسا، اؤز فيکيرلرينجه اونو بير يئره يوزوب، اورکلرينده توتدوقلاري نيتين جوابين آلارلار.
اونا گؤره ده بو گئجه هامي چاليشار خوش صؤحبتلر، ياخشي سؤزلر، دانيشسينلار، آغيزلاريني خئيره آچسينلار، دئيرلر ائشيدن اولار قوي قولاغينا خئييرلي سؤزلر دگسين، بلکه موشگولو آچيلسين!! (يکاني زارع ص 66)
خالقيميزين ديلينده دولاشان بئله بير ميتولوژيک ريوايت وار:
"بؤيوک چيلله‌ ايله کيچيک چيلله ايکي باجيديلار، بيرگون بونلار ايیده آغاجي آلتيندا اوتوروب، دانيشيرديلار، کيچيک باجي ، بؤيوک باجيدان سوروشار کي،
- سن گئتدين نئيله‌دين؟
دئير :
- من گئتديم هامي‌نين اللرين تنديرين اوستونه سالديم، دوندارديم، اوشوتدوم، ناخوشلاتديم، گلديم!
کيچيک باجي دئير:
- بولار بير ايش دئييل کي من گئتسم، قاريلاري کورکدن، لولئيين ‌لري لولکدن، گلينلري بيلکدن، کؤرپه ‌لري بلکدن ائله رم!!
بؤيوک باجي دئير: سن ده بير ايش گؤره بيلمزسن چونکو قاباغين يازدي، عؤمورون آزدي.[3]
چيلله گئجه ‌سي و ائله‌ جه‌ ده بوتون قيش بويونجا چوخ اسکي زامانلاردان قالان کوساگلين، خديرنبي، ساياچي کيمي مراسيملر و بايراملار کئچيريلر.
ميثال اوچون بورادا کوسا گلين مراسيمينه قيساجا ايشاره ائده‌جگم:
کوسا گلين مراسيمي زيرنا، و دوهول ايله موشاييعت اولار، کوسا يئل قوواندان ساقال قويار، باشينا ايکي بوينوز تاخار، يانينا دا بير گلين سالار، بير ده اؤزويله بؤيوک بير چووال داشييان بيريسين دولانديرار. بونلار کند ايچينه گليب، چاليب، اوخويوب، اوينايارلار:
کوسا گلين شعرلريندن بير نئچه‌سيني آشاغيدا وئريرم:
کوسا گلير هاوادان
ساققالي يئل قووادان
کوسانين پايين گتير
آي خانيم ائوين آوادان
.
جانيم قاراباش قويون
قارلي داغلار آش قويون
اوچ گون، اوچ گئجه کئچر
کوسايا يولداش قويون
.
جانيم او قاتار کئچي
قايادا ياتا کئچي
قيش سويوغو گلنده
بالاني آتار کئچي
.
آي خالا خالا دور ايندي
يوک ديبينه سوز ايندي
چؤمچه‌ني دولدور ايندي
آللاه بالان ساخلاسين
دو بيزي يولا سال ايندي (انجوي شيرازي ص 95-98)
****
خالق چيلله‌لر‌ي قارشيلاديغي کيمي يولا دا سالار. کيچيک چيلله ‌نين سون گئجه‌ سينه کورداوغلو دئيرلر. بو گئجه قيز-گلينلر داما چيخار و دامدا اود يانديريب، قارلاري اونون اوستونه سووراراق اوخورلار:
چيلله قوودو، چيلله قوودو
سحر مينجيق، سحر مينجيق[4] (انجوي شيرازي ص48)
سحر مينجيق دئديکده صاباحيسي گون مينجيق-مينجيق ياغيش ياغاجاغينا اينانارلار
چيلله‌ نين سون گونلري حاقيندا دا ميتولوژيک بير ريوايت وار، اونو دا ائشيده ‌ليم.
- دئييرلر کيچيک چيلله چيخان گونون صاباحيسي، حاجي‌ لئيلک گلر و گؤلون دونموش بوزلارينا آياق باسار[5]، دونوق سولار باشلارلار اريمگه. اما بير دفعه هاوا بتر کولک ائليردي. يامان سويوق دوشموشدو، پيشيکلر ميرنووا دوشوب، قورتلار اته يئريکلير و ايتلرين قانينا سوساميشديلار، خالق نه قدر حاجي لئيلگين يولونو گؤزله‌ديلرسه اوندان خبر اولمادي، آرادا بير نئچه نفر آغزي‌ گؤيچک ده گليب، پيس يئره يوردولار: بيري دئدي يقين قاردا قاليب، بيري دئدي يقين يولون آزيب، صياد بابا دئييلن بير ديل آنلايان، تاري تانييان، خئير-دوعالي ياخشي کيشي وارايدي او دا جماعته دئييردي کي نياران اولمايين هرياندان اولموش اولسا حاجي لئيلک گليب، چيخار بير آز دا دؤزمه ‌ليسيز.
آما گؤزله گؤزون وار اولسون. حاجي‌لئيلکدن خبر اولمادي آخيردا جماعت يورولوب، کور پئشمان ائولرينه دؤندولر.
صياد بابانين کورداوغلو آديندا بير اوغلو وار ايدي، ائوه گليب، اوغلونا دئدي اوغلو دور پار-پالتاريوي گئي! گئت گؤر بلکه حاجي‌لئيلک گليب، گديکده قاليب.
کورداوغلو چاريقلارين گئيدي، پاتاواسين باغلادي، کورکونو ده چيگنينه ساليب، آلا چلپوو ياغا-ياغا داغ يوخاري يولا دوشدو. آخيردا گئديب، يوققوشون باشينا چاتدي. گؤردو کي بعلي حاجي لئيلک گليب، اوردادي. اونو قوجاعينا آليب، کنده ساري دؤندو، کيچيک چيلله بئله گؤردوکده لاپ سالدي عينادينا هرطرفدن قار ياغديريب، کولک ائله ‌دي. کورداوغلو لئيلگي کورکونون ايچينه سالدي کي هم او اوشومه‌ سين هم ده بو قيزيشسين، اما کيچيک چيلله قارلاري اوز گؤزونه سووروب، يولونو آزديرماق ايستيردي، نه ايسه کورداوغلو بير داشين داليندا گيزلنيب، اؤزونو کولکدن قورويوب، حاجي لئيلک ايلن سحره کيمي اورادا قالدي.
اما گل گؤر کي کورداوغلو گلمه ‌يينجه آتا –آناسي برک نياران قالديلار، بير نئچه ساعات گئجه ‌ني گؤزله ‌ديلر، خبر اولمادي، کور- پئشمان باشلاريني آتيب، ياتديلار.
کورداوغلونون آناسي دؤشونو چيخاريب، يئره دايادي صوبحه کيمي، سحره ياخين صياد باباني اوياتدي کي موشتولوغومو وئر. اگر کورداوغلو ايندييه‌جن ديري قالميش اولسا داها بوندان سونرا اؤلمز.- دئدي.
دئدي:- من دؤشومو يئره داياميشديم، سحره کيمي سويوقدان آز قالا دونوردو، آما ايندي يئر قيزيشدي، دئمه‌لي يئر نفس چکمگه باشلاميش!!
بير آزدان گؤردولر کورداوغلو ساغ- سالامات گليب، چيخدي، او حاجي ‌لئيلگي ده بير باشا گؤل سولارينا آپارميش، او دا آياغيني باسجاق، گؤللرين سولاري اريمگه باشلاميشدي.
بو سون درجه گؤزل اسطوره ‌ايله ده سؤزلريمه سون قويماق ايستريديم.
آنجاق سؤزلريمين اولينده دئديگيم کيمي: آتا بابالاريميز بو گئجه آغيزلاريني خئيره آچارميشلار، قوي ان سون سؤزومده خئير دوعا ايله سونا چاتسين:
هميشه آلنينيز آچيق، گؤيلونوز شاد اولسون.
آللاه سيزي آتا اوجاغيندان، آنا تورپاغينيزدان قيراق سالماسين.
(و بير ده نئجه دئيرلر سؤز واقتيا چکر دئميشلر، اوتوز ايل بوندان اول بيز ده بو اونيورسيته نين اؤيرنجيسي اولاراق رحمتليک خويلو عاشيق اصلاني بو سالونا چاغيرميشديق. او دا بئله بير خئير دوعا وئردي:)
گول اولاسيز، بولبول اولاسيز، قفسده اولموياسيز.
.

قايناقلار:
1- يکاني زارع، پرويز " آذربايجان شيفاهي ائل ادبياتينا بير باخيش" (تهران 1377، نشر انديشه نو)
2- انجوي شيرازي، سيد ابوالقاسم "جشنها و آداب و معتقدات زمستان جلد دوم استانهاي آذربايجان و همدان" (تهران 1354، انتشارات اميرکبير )
3- افندي‌يئف پاشا "آذربايجان شيفاهي خالق ادبياتي" (باکي، 1992 معارف نشرياتي)
4- جاويد، سلام‌الله "آذري فولکلور صحيفه لري درگيسي"ا
5- صرافي عليرضا "ديلماج درگيسي فولکلور اؤزل ساييسي 21-24-جو سايي"
6-سيدوف، نورالدين "تاپماجالار" (باکي، 1971- علم نشرياتي)
7- شاه محمدي، فاطمه و ذبيح‌الله "ضرب‌المثلهاي ترکي در گويش زنجاني" (زنجان 1383، انتشارات نيکان کتاب)

اتک يازيلار
[1] ميثال اوچون بيزده بئله بير دب وار کي: بير ائودن قيز کؤچورنده تازه گليني ائوي ترک‌ائتمه‌دن اول آتا اوجاغي‌نين (تنديرين) باشينا گتيررميشلر، او ايسه اوچ دؤنه اوجاغين باشينا دولانار و سونرا دا ادب- ارکانلا اگيليب، اوجاغين قيراغيندان اؤپر و ائوي ترک ائدر.
بو اود و اوجاق موقدسليگيني اؤزونده ياشادان بير عادت و دبدير.
[2] يئري گلميشکن بورادا بير قيسا ريوايت ده نقل ائتسم پيس اولمازدي:
دئييرلر بير قاري ننه‌، قيزي و پيشيگي ايله ياشارميشلار، پاييز آيلاريندا بوتون قوهوم- قونشو قيش زوماري تداروکونده اويان بويانا قاچيب، چاليشديقلاري حالدا، قاري ننه ايلن قيزي هيچ بير ايش گؤرمورموشلر.
سوروشارلار :
- آي ننه بس نيه قيشا حاضيرليق ايشلري گؤرمورسن؟
قاري دا تنبل‌ليکدن دئير:
- من بو قيشا قالمارام، اؤلوب، گئده‌جگم دا نه اوچون تداروک گؤروم!
قيزي دا دئير:
- من ده اره گئده‌جگم، گئديب ار ائوينده يئييب، ايچرم. دا نه اوچون تداروک گؤروم!
پيشيک ده دئيير:
- ائله کي قاري ننه اؤلدو، قيزدا اره گئتدي داها من ده بو ائوده اوتورمارام، قوشولارام قيز گئدن ائوه گئديب، اوردا يئريمي سالارام.
اما ايش بئله گتيرير کي قاري ننه ديري قالير! قيزين دا باختي آچيلمير، اوچو ده قيش بويونجا کورلوق چکيرلر.
[3] بو توفارقان واريانتيدير، خويدا دا بئله دئيرلر: بؤيوک چيلله دئير من گئتديم هامي‌نين اللرين باغلاديم، تنديرين اوستونه سالديم گلديم.
کيچيک چيلله ده دئير: من سنين کيمين دئييلم، گئديب، هاميني تنديردن قووب، کوفله‌دن چيخاراجاغام، اوشاقلارين اللرين بئشيکده، قوجالارين اللرين بوز سينديراندا چاتلاداجاغام ، گلينلرين اليني بولاق باشيندا دوندوراجاغام.
[4] بو قوشا چاي واريانتيدير، سايين قالادا بو شعري اوخويارلار:
چيلله قاچدي‌ها چيلله قاچدي
بالالارين گؤتؤتدو قاچدي
[5] بير چوخ يئرلرده دئيرلر: حاجي لئيلک سولارا ايشر، و اونون دالينجا بوزلار ارير.